Waarzeggen als denkfout: betekenis, voorbeelden en stoppen met het ergste verwachten

Wat als ik je vertel dat er iemand bestaat die elke vraag kan beantwoorden die je hebt? Een spannend idee, en ook een beetje eng. Het zou betekenen dat alles vastligt en vanaf het begin te voorspellen is. Stel je een glazen bol voor op een grote eikenhouten tafel. Erachter zit een vrouw, haar lange grijze haar valt over haar ogen. Haar handen bewegen in cirkels, en het glas onder haar vingertoppen lijkt in kleuren te smelten. Ze staat op het punt je vraag te beantwoorden.

Vind je de liefde van je leven? Of kom je ooit over je arachnofobie (angst voor spinnen) heen?

Dit is waarschijnlijk het beeld dat je voor je zag bij het woord "waarzegster" of "waarzeggen". Maar dat is niet het soort waarzeggen dat we een denkfout noemen. Tenzij je bij de alinea hierboven dacht: wie naar deze waarzegster gaat, verliest tijd, geld, en loopt de deur uit met helemaal niets.

Waarzeggen is de denkfout waarbij we de slechtste afloop als feit behandelen, zonder dat daar enig bewijs voor is. Het komt vaker voor dan je denkt. Laten we naar een paar voorbeelden kijken.

Waarzeggen is een van de 12 veelvoorkomende cognitieve vervormingen, de denkfouten waar iedereen weleens in trapt. Samen met gedachten lezen heet het ook wel voorbarige conclusies trekken.

Alledaagse voorbeelden van waarzeggen

Helaas gaat waarzeggen sommigen van ons heel natuurlijk af. Het is de glas-half-leeg-aanpak: we houden onszelf voor de gek. Door het ergste te verwachten kan het alleen maar mee vallen, toch?

Stel, een vriend geeft een feest. Voordat je gaat, besef je dat je eigenlijk geen van de andere gasten kent. Dus denk je: "Ik sta daar de hele avond zonder iemand om mee te praten. Het wordt een vreselijke avond."

Of je wordt uitgenodigd voor een gesprek bij een van de betere scholen in je omgeving. Je kent er een paar leerlingen en hebt in je hoofd al je cijfers met die van hen vergeleken. Je denkt: "Ik word toch niet aangenomen. Ze moeten vast gewoon een paar mensen uit de buurt uitnodigen om een vinkje te zetten."

Of je hebt laarzen besteld die net zijn binnengekomen. Je past ze en je bent dol op de pasvorm en de afwerking. De volgende dag draag je ze in de stad, en na een paar kilometer gaan ze pijn doen. Je besluit ze terug te sturen. Ze zien er nog brandschoon uit, maar je denkt: "Ik had ze niet buiten mogen dragen. Dat zien ze meteen en dan krijg ik mijn geld niet terug. Dat geld ben ik kwijt."

Waarom het ergste verwachten averechts werkt

In het begin lijkt het onschuldig, als een manier om onszelf te beschermen tegen de slechtste afloop en zo voorbereid te zijn op elke uitkomst. Het is de gedachte van "als we het ergste verwachten, kan het alleen meevallen". Maar dat is een truc. Waarzeggen kan ons zelfvertrouwen aantasten en de voorspelling veranderen in een zogenaamde selffulfilling prophecy.

Het kan de voorspelling laten uitkomen

Een selffulfilling prophecy is een overtuiging die verandert hoe we ons gedragen, en zichzelf daardoor waarschijnlijker maakt. De socioloog Robert K. Merton gaf het idee in 1948 zijn naam.

Terug naar het feest. Omdat de afloop al vastligt in ons hoofd, houden we ons misschien in tijdens gesprekken. We merken misschien ook veel meer op hoe anders we zijn dan de andere gasten. Iets wat wellicht niet was opgevallen als we zonder verwachtingen waren gekomen.

Of het gesprek op school. We doen onze prestaties misschien af, klinken onzeker over onze antwoorden en tonen weinig energie voor wat de school te bieden heeft. Die eerste indruk kan precies de reden zijn dat we worden afgewezen. Niet door een gebrek aan prestaties of interesse, maar door de lusteloze houding waar onze eigen voorspelling ons in bracht.

Het houdt ons tegen

En dan de laarzen die pijn doen. Misschien houden we ze gewoon, omdat we bang zijn voor wat er gebeurt als we ze terugsturen. Dat is vermijding. In werkelijkheid had de winkel ons waarschijnlijk graag geholpen als we gewoon eerlijk waren geweest. De laarzen zagen er tenslotte nog als nieuw uit.

We lijden twee keer

Naast vermijding en selffulfilling prophecies maken we de afloop ook twee keer mee: één keer in ons hoofd, en nog een keer als het echt gebeurt. En zelfs als het nooit gebeurt, hebben we de slechtste afloop toch minstens één keer doorleefd.

Vooraf lijden maakt de klap ook niet zachter als de gevreesde afloop wel komt. Geloven dat het wel zo werkt, is een denkfout op zich. Je voorstellen dat je een dierbare kunt verliezen, maakt het verlies niet minder pijnlijk. Alleen tijd, en ruimte voor je rouw, maakt die scherpe randen langzaam zachter.

Begrijp me goed: dit betekent niet dat we ons niet moeten voorbereiden op wat er kan gebeuren. Het is geen excuus om onvoorbereid te werk te gaan of ons huiswerk over te slaan. Het betekent alleen dat de slechtste afloop niet onze standaard verwachting moet zijn, zeker niet als er weinig of geen bewijs voor is.

Waarzeggen of catastroferen?

De twee liggen dicht bij elkaar en komen vaak samen voor. Waarzeggen is voorspellen dat één ding slecht afloopt en dat als vaststaand zien. Catastroferen gaat verder: de ene slechte afloop leidt tot de volgende, tot een kleine zorg is uitgegroeid tot een regelrechte ramp. "Ik heb niemand om mee te praten op het feest" is waarzeggen. "Ik heb niemand om mee te praten, iedereen vindt me raar en straks ben ik mijn vrienden kwijt" is catastroferen. De weg uit allebei begint op dezelfde manier: de voorspelling opmerken en die vergelijken met wat er echt gebeurt.

Stoppen met waarzeggen: houd een voorspellingslogboek bij

Weten dat je in waarzeggen trapt, is al een goede eerste stap om de gewoonte te doorbreken. Probeer minstens één keer per dag stil te staan bij je gedachten. Denk terug aan momenten waarop je jezelf betrapte op het verwachten van het ergste, en schrijf ze op: op een stuk papier, in een agenda of in een digitaal dagboek. In Luci kun je bijvoorbeeld "waarzeggen" als gedachte toevoegen aan een stemmingsinvoer en in het dagboek schrijven over wat er gebeurde.

De tweede stap is waar het nuttig wordt: de voorspelling vergelijken met de werkelijkheid. Schrijf, als het moment voorbij is, naast je voorspelling op wat er echt gebeurde. Bijvoorbeeld:

• Voorspelling: Ik bezeer mijn knie bij de surftraining. Wat er gebeurde: Het ging prima. Ik heb me niet bezeerd. Ik ben alleen (nog) niet zo goed in surfen...
• Voorspelling: Ik mis de bus en moet helemaal naar huis lopen. Wat er gebeurde: Grappig genoeg miste ik de bus echt. Maar een collega hoorde het en bood me een lift aan, dus het liep juist goed af.
• Voorspelling: Ik raak mijn vriendin kwijt. Ze heeft al een week niet op mijn berichtjes gereageerd. Wat er gebeurde: Ze belde vandaag en vertelde dat ze een deadline had op haar werk. Volgende week gaan we koffie drinken.

Door niet alleen stil te staan bij onze gedachten, maar ook bij hoe het afliep, kunnen we ons hoofd trainen om minder rampzalig te voorspellen en evenwichtiger te oordelen.

Hier is onderzoek naar gedaan. In een studie uit 2020 schreven 29 mensen met een gegeneraliseerde angststoornis tien dagen lang hun zorgen op. Daarna hielden ze een maand bij hoe elke zorg afliep. Van de dingen waar ze zich zorgen over maakten, gebeurde 91,4% nooit. De meest voorkomende uitkomst per persoon was dat geen enkele zorg uitkwam. Wie het meeste bewijs tegen de eigen zorgen zag, ging er ook het meest op vooruit. Het is een kleine dosis CGT die je in het dagelijks leven kunt toepassen.

Over een paar weken kan een mood tracker je ook laten zien wanneer waarzeggen vaak opduikt. Misschien vóór sociale afspraken, of na nachten waarin je slecht sliep. De inzichten in Luci laten zien hoe vaak een gedachte voorkomt en hoe je stemming er op die dagen uitziet.

Conclusie

Kort samengevat: waarzeggen is een denkfout waarbij we de slechtste afloop voorspellen zonder enig bewijs. Dat kan die afloop waarschijnlijker maken, omdat we ons gaan gedragen alsof hij al vaststaat. En wat er ook echt gebeurt, het ergste bedenken betekent dat je het minstens één keer doormaakt.

Om de gewoonte te doorbreken, begin je met het patroon herkennen in je dagelijks leven. Schrijf de gedachte op en de afloop die je voorspelt, en bewaar het ergens dichtbij. Als het moment voorbij is, schrijf je ernaast wat er echt gebeurde. Door aandacht te geven aan zowel de gedachte als wat erna kwam, kunnen we een heel natuurlijke neiging afleren om in de valkuil van waarzeggen te trappen. Benieuwd welke andere shortcuts je hoofd neemt? Ontdek de volledige serie over denkfouten.

Maken zorgen over wat er zou kunnen gebeuren je dagelijks leven zwaar? Praat dan met je huisarts of een therapeut. Je hoeft het niet alleen te doen.